Dikkat Eksikliği, Hiperaktivite Bozukluğu

1.DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE NEDİR?

DEHB aşırı hareketlilik, dikkat sorunları ve istekleri erteleyememe (dürtüsellik) belirtileriyle giden bir psikiyatrik hastalıktır. DEHB’nin temel belirtileri, aşırı hareketlilik, dikkat eksikliği ve dürtüselliktir.

Aşırı Hareketlilik: Çocuğun kendi yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında belirgin düzeyde daha fazla hareketli olduğunda aşırı hareketlilikten söz edilir. Ayrıca bu hareketlilik, oyun, anaokulu ve okul gibi günlük işlevlerde  çocuk, aile veya öğretmenler için sorun oluşturduğunda aşırı hareketlik diye nitelendirilir.

Dikkat Sorunları: Dikkatin bir noktaya toplanabilmesinde güçlük, dış uyaranlarla dikkatin çok kolay dağılabilmesi, unutkanlık, eşyalarını veya oyuncaklarını sık sık kaybetme ve düzensizlik gibi belirtiler dikkat sorunları bulunduğunu gösterir.

Dürtüsellik: Acelecilik, istekleri erteleyememe, sorulan sorulara çok çabuk yanıt verme, başkalarının sözlerini kesme ve sırasını beklemekte güçlük çekme gibi özellikler dürtüsellik sorunları bulunduğun düşündürür.

 

2.DEHB’nin tanısı nasıl konur ?

DEHB tanısı birçok kaynaktan elde edilen bilgilerin toplanması ve incelenmesiyle konur. Öncelikle çocuğun aşırı hareketlilik, dikkatsizlik ve dürtüsellik sorunlarının nasıl ve ne zaman başladığı,  şu anki sorunların neler olduğu belirlenir. Çocuğun veya gencin ev, okul ve arkadaş ortamlarındaki davranışlarıyla ilgili bilgi alınır. Gerekirse okul ve öğretmenlerle ilişkiye geçilir. Psikiyatrik görüşme sırasında çocuğun veya gencin davranışları izlenir; dikkati toplama, planlama, organizasyon ve bir süre hareket etmemeyi gerektiren oyunlar oynanabilir. Ayrıca anne-baba, öğretmen ve çocuk tarafından doldurulan bazı psikolojik testler ve soru formları da tanı koymada kullanılabilir.

3.DEHB ne sıklıkta görülür ?

DEHB oldukça sık görülen bir hastalıktır. Tüm toplumlarda ortalama %3-5 sıklıkta görüldüğü belirtilmektedir. Yani ortalama her 20-30 çocuktan birinin DEHB olduğu düşünülmektedir.

4.Dikkatsizlik ve aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtileri herzaman birarada mı görülür ?

Hayır. Bir kişide sadece dikkatsizlik belirtileri veya aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtileri görülebilir. Dikkatsizlik ve aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtileri bir kişide aynı anda birarada da görülebilir. Bu ayırıma göre DEHB üç gruba ayrılmaktadır.

  • 1-Dikkatsizliğin önde geldiği tip
  • 2-Aşırı hareketlilik-dürtüselliğin önde geldiği tip
  • 3-Bileşik tip (dikkat eksikliği ve aşırı hareketlilik-dürtüselliğin birarada bulunduğu tip)

5.Kız ve erkek çocuklarında DEHB aynı belirtileri mi göstermektedir ?

Kız çocuklarında DEHB daha çok dikkatsizlik belirtileri, erkek çocuklarında ise çoğunlukla aşırı hareketlilik ve sorunlu davranış belirtileri görülmektedir. Ancak sadece dikkat eksikliği bulunan erkek çocuklar olabildiği gibi, bazı kız çocuklarında aşırı hareketlilik ve sorunlu davranış belirtilerine rastlanabilir.

6.Çocuğum hiçbir zaman ev ödevlerini bitiremiyor, ancak televizyon veya bilgisayar karşısında saatlerce oturabiliyor. Bu durumda dikkat eksikliğinden söz edilebilir mi ?

Evet. Dikkat eksikliği belirtilerinden bahsederken okul çağı çocukları için daha çok ödev yapma ve ders dinleme, okul öncesi çocuklar için oyun kurma ve devam ettirme gibi işlevlerden söz edilir. Bu nedenle DEHB olan çocukların uzun süre televizyon izleyebilmesi veya bilgisayarla oynayabilmesi dikkat problemleri olmadığını göstermez.

   

7.DEHB’nin olumlu yanları var mıdır?

DEHB’nin kişinin yaşantısını zorlaştıran olumsuz tarafları olduğu gibi DEHB olanların iyi bir yönlendirmeyle yararlanabilecekleri veya ortaya çıkarabilecekleri olumlu yanları da vardır. DEHB oldukları kabul edilen Thomas Edison, Benjamin Franklin, Albert Einstein, Ernest Hemingway ve Dustin Hoffman gibi başarılı ünlüler bu görüşü desteklemektedir. Aşağıda DEHB’nin olumlu olabilecek yönleri sıralanmıştır:

  • Enerjik olma
  • Yaratıcılık
  • Sıcak kanlı, cana yakın olma
  • Hoşgörülü olma (bazen gerekenden fazla, zarar verici oranda)
  • Esneklik
  • İyi bir espri yeteneğine sahip olma
  • Risk alabilme (bazen gerekenden fazla, zarar verici oranda)
  • İnsanlara kolaylıkla güvenebilme (bazen gerekenden fazla, zarar verici oranda)

8.DEHB nasıl tedavi edilir ?

DEHB tedavisi bir çok tedavi yaklaşımının bir arada kullanılması ile tedavi edilir. Tedavi seçenekleri tek tek gözden geçirildiğinde ilaç tedavisinin tek başına en etkin yöntem olduğu belirlenmiştir. Bununla beraber ilaç tedavisine anne-baba eğitimi ve davranış düzenleme tedavisi gibi diğer tedavi biçimlerinden uygun olanlarının eklenmesiyle daha iyi sonuçlar alınmaktadır.

9.DEHB kendi kendine düzelebilir mi ?

Geçmişte DEHB’nin ergenlik veya erişkinlik dönemlerinde giderek azalarak kendiliğinden kaybolduğu şeklindeki inanış kabul görmekteydi. Günümüzde DEHB tanısı alan çocukların pek çoğunun ileriki yıllarda da DEHB belirtilerini göstermeye devam ettikleri ortaya konmuştur. Ayrıca DEHB tanısı alan çocukların çok önemli bir kısmının tedavi görmedikleri zaman ergenlik ve erişkinlik dönemlerinde başka psikiyatrik bozukluklar yaşadıkları gösterilmiştir. Bu psikiyatrik bozukluklar içerisinde, Antisosyal Davranışlar (kuraldışı,saldırgan davranışlar), Alkol-Madde Kullanım Bozukluğu, Depresyon ve Anksiyete Bozuklukları en sık rastlananlardır. Sadece dikkat eksikliği belirtileri olan çocuklar ileriki yıllarda okul başarısızlığı, anksiyete ve depresyon sorunlarıyla daha sık karşılaşma olasılıkları vardır. Aşırı hareketli ve saldırgan özellikleri belirgin olan çocukların ise antisosyal davranışlar ve alkol-madde kullanımı gelişmesi bakımından risk taşımaktadırlar. Olguları üçte birine yakın bir kısmında ise DEHB belirtileri ergenlik ve erişkinlik döneminde kaybolmaktadır. Ancak çocukluk ve ergenlik döneminde dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik gibi sorunlar yaşamak erişkinliğe hazırlanırken bazı eksiklik ve gecikmelere yol açabilmektedir.

10.DEHB tedavisinde hangi ilaçlar kullanılmaktadır ?

DEHB tedavisinde çok çeşitli ilaçlar kullanılmaktadır. Bu güne kadar yapılmış olan çalışmalarda tedavide en etkin olan ilaç grubunun uyarıcı (stimulan) ilaçlar olduğu gösterilmiştir. Bu ilaçlardan sadece Ritalin (Metilfenidat) ülkemizde bulunmaktadır ve kırmızı reçeteyle satılmaktadır. Diğer sık kullanılan ilaçlar arasında depresyon tedavisinde de kullanılan İmipramin (Tofranil), çeşitli psikiyatrik bozuklukların tedavisinde kullanılan Risperidone (Risperdal) ve yüksek tansiyon tedavisinde kullanılan Klonidin (Katapres) sayılabilir.

11.Ritalin Nedir ?

Ritalin (metilfenidat) bir tür amfetamindir. Amfetamin uyarıcı özellikleri olan bir maddedir. Ritalin çok uzun zamandan beri DEHB’nin tedavisinde kullanılmaktadır. DEHB tedavisinde bugüne kadar en çok araştırılmış ve en çok kullanılmış olan ilaç Ritalindir. Yapılan araştırmaların soucunda DEHB tedavisinde en etkin ilacın Ritalin olduğu gösterilmiştir.

12.Uyarıcı bir ilaç olan Ritalin DEHB tedavisinde nasıl etkili olabilmektedir ?

Zaten aşırı hareketli ve dürtüsel olan bir insanın Ritalin kullanarak normal düzeye gelmesi oldukça ilginç görünmektedir. Ancak Ritalin 40-50 yıldır bu tür belirtileri olan insanlarda kullanılmaktadır ve DEHB tedavisinde en etkili ilaç olduğu konusunda görüş birliği bulunmaktadır. Normal bir kişi Ritalin alırsa o kişide aşırı enerjik bir durum gelişir. Ancak DEHB olan bir kişi ilacı aldığında aşırı hareketliliğin ve dürtüselliğin azaldığı, dikkati toplama ve sürdürmenin ise arttığı görülür. Bu etki değişikliğinin, DEHB olan bireylerin beynindeki bazı biyokimyasal veya yapısal farklılıklardan kaynaklandığı  düşünülmektedir.

13.Ritalin tedavisi DEHB olan kişiyi uyuşturmak için mi kullanılmaktadır ?

Hayır. Ritalin kişinin hareketlilik seviyesini düzenlemek, dikkatini toplamasını ve sürdürmesini sağlamak, dikkatinin kolayca dağılmasını engellemek ve dürtüsel davranışlarını düzenlemek için uygulanır. Kişinin uyuşuk, donuk hareket eden ve yavaş düşünen yani robot gibi bir insan olmasına ve kişiliğinde değişmeye neden olmaz.

14.Ritalin nasıl etki göstermektedir ?

Ritalinin etki mekanizması kesin olarak bilinmemektedir. Bu konuda en çok kabul gören görüş Ritalin ve diğer uyarıcı ilaçların beyinde bulunan ve sinir hücreleri (nöronlar) arasındaki iletişimden sorumlu olan bazı nörotransmiterleri etkilediği şeklindedir. Ritalin, noradrenalin ve dopamin adlı bu biyokimyasal maddelerin beyindeki düzeyini arttırmaktadır. Ayrıca beynin ön bölgesindeki kanlanma ve şeker (glukoz) kullanımındaki farklılıkların Ritalin kullanımından sonra düzelebildiği öne sürülmektedir.

15.Ritalinle neler iyileşebilir ?

Öğrenmede artış:Bugüne kadar yapılmış olan bilimsel araştırmalar, başta Ritalin olmak üzere DEHB tedavisinde kullanmakta olduğumuz ilaçların dikkat dağınıklığı, konsantrasyon güçlüğü, acelecilik, ani tepki gösterme, el becerilerinde eksiklik ve organize olamama gibi sorunları düzelttiklerini göstermektedir. Bu sorunların düzelmesi doğal olarak öğrenme ve okul başarısında artışa yardımcı olmaktadır.

Davranışlarda düzelme:Ritalin kullanan bireylerin aşırı hareketlilik, dürtüsellik ve yıkıcı-saldırgan davranışlarını daha iyi kontrol ettikleri gösterilmiştir. İlaç ve uygun davranış düzenleme tedavileriyle daha belirgin ve kalıcı olan bu düzelmelerden sonra çoğu anne-baba ve öğretmen Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluklu çocuk ve ergenlerle diğer çocuklar arasında farklılık göremediklerini belirtmektedirler.

 

Sosyal ilişkilerde iyileşme: Hareketliliği, dikkat dağınıklığı ve tepkiselliği azalan, isteklerini erteleme gücü artan çocuğun aile, arkadaş ve okul ilişkilerinde düzelme görülür. Oyunlara katılımı ve uyumu artar, böylece yeni arkadaşlıklar kurma ve sürdürme şansı artabilir.

 

Duygusal olarak daha iyi hissetme:Davranış sorunları nedeniyle devamlı tepki, uyarı ve ceza alan, oyunları bozduğu için genellikle arkadaşları tarafından dışlanan çocuk, tedaviye başlandıktan sonra bu sorunların düzelmesiyle kendini daha mutlu hissetmeye başlar; kendine saygısında artış gözlenir. Daha önce çocuğun davranış sorunları ve okul başarısızlığı nedeniyle gergin olan anne-baba ve öğretmenler sorunlu davranışları azalan ve okul başarısında artma gösteren çocuğa daha olumlu bir biçimde yaklaşmaya başlarlar. Çevreden olumlu tepkiler görmeye başlayan çocuk saldırgan-yıkıcı ve tepkisel davranışlardan giderek daha fazla uzaklaşır, daha uyumlu ve mutlu yaşamaya başlar.

16.Ritalin ne kadar sürede etkisini göstermeye başlar ?

Ritalinin en iyi özelliklerinden birisi çok kısa sürede etkisini gösterebilmesidir. İlaç alındıktan yaklaşık yarım saat veya bir saat sonra etkisi başlar ve üç-beş saat kadar etkinliği devam eder. İlacın vücuttan tamamen atılması sekiz-on beş saatlik kısa bir süre içerisinde gerçekleşir. Ritalinin bu derece hızlı etki göstermesi ve vücuttan hızla atılması Çocuk Psikiyatristi, aile ve çocuk için büyük avantajlar sağlar. Çünkü çocuğun ilaçtan yarar görüp görmeyeceği uzun süreli ilaç kullanımına gerek kalmadan belirlenir ve yan etki meydana gelirse ilacın bir sonraki dozu alınmayarak bu yan etkinin sürme olasılığı tamamen ortadan kalkmış olur.

17.Ritalinin yan etkileri var mıdır ?

Ritalinin birçok ilaca göre oldukça emniyetli ve yan etkisi az bir ilaç olduğunu ve yan etkilerinin ilacı kullanan her bireyde görülmediğini belirtmek yararlı olacaktır.

Bu güne kadar Ritalin kullanmakta olan çocuk, genç ve erişkinlerle yapılmış olan ve hem hasta hem de ilacı veren kişi tarafından ilaç mı yoksa etkisiz bir madde mi (plasebo) verildiği bilinmeden gerçekleştirilen 133 bilimsel araştırmada Ritalinin oldukça güvenli bir ilaç olduğu gösterilmiştir. Bu araştırmalarda yer alan yaklaşık beş bin kişide Ritalinin yol açtığı en sık yan etkilerin uykusuzluk, iştah azalması, karın ağrısı, baş ağrısı ve kilo kaybı olduğu bildirilmiştir.

  

İştah azalması ve kilo kaybı: Ritalinin yol açtığı yan etkiler arasında en sık görülenlerdendir. Ritalin yemeklerden sonra verilerek bu yan etkiden korunulabilir. Ayrıca iştah azalması ilaç vücutta etkin düzeyde olduğu zaman süresince görüldüğünden akşamları kaloriden zengin bir öğün eklenerek de kilo kaybı önlenebilir. Ayrıca son yıllarda yapılan oldukça geniş kapsamlı bilimsel araştırmalarda Ritalinin büyüme ve gelişmeyi baskılamadığı, tedavinin başlangıç aylarında bu tür yan etkiler görülse bile bunun çocuğun ileriki yıllarda ulaşacağı boy ve kiloyu etkilemediği gösterilmiştir. Bununla beraber fazla kiloları olan çocuk ve ergenlerde Ritalinin bu yan etkisi istenen bir etki haline gelebilir.

Uykusuzluk: Ritalin bazı bireylerde uykusuzluğa neden olabilmektedir. Ancak bu etki ilacın kullanıldığı ilk birkaç haftadan sonra kaybolabilmektedir. Ayrıca Ritalinin son dozu akşamüzeri saat 4-5 gibi verilirse ilacın etkisi akşam saat dokuz-on sıralarında sonlanacağından uykusuzluk sorunu görülmeyebilir. Eğer daha geç saatlerde ilaç kullanımına gerek olursa bu dozun düşük tutulması da uykusuzluk meydana gelmesini engelleyebilir.

 

Baş ve karın ağrısı: Çoğunlukla tedavinin ilk günlerinde karşılaşılan bu yan etkiler çoğu kişide birkaç gün içerisinde sonlanmaktadır.

 

18.Ritalin neden kırmızı reçeteyle satılır ? Bağımlılık yapar mı ?

Bugüne kadar yapılmış olan bilimsel araştırmalarda doktor kontrolü altında DEHB tedavisi için Ritalin kullananlarda bağımlılık gelişmediği gösterilmiştir. Bununla beraber tedavi edilmeyen DEHB tanılı bireylerin normallerden daha yüksek alkol-madde bağımlılığı riski taşıdıkları gösterilmiştir. Yani doktor kontrollünde sürdürülen Ritalin tedavisi bağımlılığa yol açmadığı gibi bağımlılık riskini de engelleyebilmektedir.

19.Ritalin tedavisi yaz tatillerinde ve hafta sonlarında da sürecek mi ?

Geçmişte bazı yazarlar Ritalin tedavisine yaz tatillerinde ve hafta sonlarında ara vermenin uygun olabileceğini belirtmişlerdir. Ancak daha yaygın kabul gören düşünce çocuğun veya gencin ilaca gereksinimine göre ilaç tatillerine kara vermektir. Örneğin aşırı hareketli, yıkıcı davranışları olan ve bu nedenle aile ve arkadaş ilişkilerinde sorunlar yaşayan bir çocuğun hafta sonları ve yaz tatillerinde de ilacı alması daha uygundur. Buna karşın sadece dikkat sorunları olan bir çocuk okulun tatil olduğu zamanlarda ilaç kullanmayabilir.

20.Ritalin tedavisi ne kadar sürecek ?

Diğer hastalıklar gibi DEHB da kişiden kişiye değişen özellikler göstermektedir. DEHB tanısı konan çocuklarda belirtiler birbirinin tamamen aynısı olmadığı gibi uygulanan ilaç dozu ve tedavi süresinde de farklılıklar olabilir. Ancak genel eğilim Ritalin tedavisine altı aylık sürelerle ara verip durumun yeniden gözden geçirilmesi biçimindedir. İlacın kesilerek DEHB belirtilerinin yeniden değerlendirildiği bu dönemlerin sonunda ilaca devam edilip edilmeyeceğine karar verilir. Bazen ilaç tedavisine uzun yıllar devam etmeye gerek duyulurken bazen ilk değerlendirmeden sonra ilaç kesilir. İlaç kullanım süresini azaltabilen en önemli etkenlerden birisi de davranış düzenleme teknikleri ve anne-baba eğitimi gibi diğer tedavi yöntemlerinin uygulanmasıdır.

21.Ritalin hangi yaşlarda etkilidir ?

Geçmiş yıllarda DEHB’nin ergenlik dönemi ve erken erişkinlikte sonlanacağı düşünülmekteydi. Ayrıca Ritalin ve diğer uyarıcı ilaçların ergenlikle beraber etkinliğini yitireceğine inanılırdı. Ancak günümüzde yapılan oldukça geniş kapsamlı bilimsel araştırmalarda DEHB’nin pek çok çocukta, ergenlik ve erişkinlik dönemine kadar devam ettiği görülmüştür. Diğer yandan ergenler ve erişkinlerle yapılan ilaç çalışmalarında Ritalinin bu yaş gruplarında çocuklardaki kadar etkin olduğu gösterilmiştir. Kısacası Ritalinin etkinliği ergenlik dönemiyle beraber sonlanmamakta, devam etmektedir.

22.Çocuğuma ilaç kullanması gerektiğini nasıl açıklayacağım ?

DEHB olan çocuk ve gençler hareketlilik, saldırganlık, dikkatsizlik, isteklerini erteleyememe ve acelecilik gibi belirtilerinin tam olarak farkında olmayabilirler. Anne-baba ve öğretmenler bu sorunları daha iyi gözlemleyebilmektedirler. Çocuk veya genç kendisini etkileyen bu sorunların tam olarak farkında olmayabileceğinden bazen ilaç kullanmayı reddedebilir. Bu soruna özellikle ergenlik döneminde daha sık olarak rastlanmaktadır. Çünkü ergen kendisine Çocuk Psikiyatristi tarafından ilaç yazılmasını kendisinde 'delilik' olduğu şeklinde algılayabilir. Diğer yandan daha küçük çocuklar, ‘kötü çocuk’ oldukları için kendilerini cezalandırmak için ilaç verildiğini düşünebilirler. Bu nedenle Çocuk Psikiyatristi veya aile tarafından çocuğa veya gence DEHB’nin özelliklerinden söz edilmesi ve ilaç tedavisinin bir ceza veya delilik nedeniyle verilmediğinin açıklanması gereklidir. Bu konuda çocuğa verilebilecek olan klasik bir örnek: ‘insanlar gözleri bozuk olduğunda nasıl gözlük kullanarak daha iyi görebiliyorsa, hareketlilik ve dikkati toplama sorunları olanlarda bu ilaçlar düzelme sağlayabilir’ biçimindedir. Çocuğun sorunlu davranışlarından dolayı suçlanarak ‘düzgün davranan bir çocuk ol, ilacı kullanmana gerek kalmasın’ biçimindeki suçlamalardan ise kesinlikle kaçınılmalıdır. Ayrıca Çocuk Psikiyatristi veya psikolog tarafından uygulanan diğer tedavi yöntemleri de çocuğun ilaca uyumunu arttırabilmektedir.

23.Ritalin kullanılırken spor yapmak sakıncalı mıdır ?

Hayır. DEHB olan çocukların spor yapmasının son derece yararlı olduğu düşünülmektedir. Çocuğun spor yaptıktan sonra kendisini daha iyi hissedebileceği ve aşırı hareketlilik gibi belirtilerin bir süre için azalabileceği öne sürülmektedir. Ritalin kullanıyor olmak da spor yapmak için engel oluşturmaz.

24.Ritalin kullanan çocuklar okulda çok iyi davranırken evde sorunlu davranışlarını sürdürebiliyorlar mı ?

Ritalin etkinliğini kısa sürede gösteren bir ilaç olduğu için bazen bu tür problemlere yol açabilmektedir. ‘Rebound’ diye nitelendirilen bu olayda, çocuk olumlu davranırken eve geldiğinde aşırı hareketlik ve sinirlilik belirtilerini gösterebilir.  Sevindirici olan bu tür belirtilerin Ritalin tedavisinin ilk birkaç gününden sonra ortadan kalkmasıdır. Eğer bu belirtiler bir süre daha devam ederse Çocuk Psikiyatristinizle görüşerek ilacın dozunu ve veriliş zamanını ayarlamanız uygun olacaktır. Genellikle okul sonrasında alınacak ek bir doz Ritalin bu sorunu ortadan kaldırmaktadır. Diğer yandan aile ortamındaki bazı sorunların bu tür davranış problemlerine yol açıp açmadığı da gözden geçirilmelidir.

25.DEHB nedeniyle Ritalin başlanan bir çocuğun veya ergenin tedaviden yarar görme olasılığı ne kadardır ?

DEHB nedeniyle Ritalin tedavisi uygulanan çocuk ve ergenlerde tedaviden yarar görme olasılığı %70-80 dolaylarında olduğu gösterilmiştir. DEHB olanların yaklaşık dörtte biri Ritalin yerine başka bir ilaç kullanımına gerek duyarlar. Yani Ritalinden yarar görmeyenler diğer ilaç tedavilerinden yarar görme şanslarını sürdürürler.